لکنت زبان
چکیده
لکنت زبان یکی از مهمترین اختلالات گفتاری است که از کهن ترین ادوار در میان جوامع بشری شایع بوده است. فردی که لکنت زبان دارد، در بیان اصوات، هجاها و یا کلمات ، دچار گیر و مکث، کشش و تکرار می شود. لکنت زبان معمولا با حرکات بدنی مانند تکان دادن دست، سر، گردن، و ... همراه است.
پژوهشگران سه عامل را در پیدا کردن لکنت زبان موثر می دانند . فیزیکی ، عاطفی، و تقلید از کودکان لکنتی دیگر. لکنت در کودکان دبستانی و پیش دبستانی 5/1 تا 2 درصد است که در پسران سه برابر دختران است.
لکنت چیست؟
لکنت عبارتست از تکرار، کشش و یا قفل شدن غیر ارادی کلمه یا بخشی از کلمه ای فرد قصد بیان آن دارد. کودکانی که لکنت دارند می دانند چه می خواهند بگویند و قبلا آنها را صدها یا هزارها مرتبه بدون لکنت گفته اند. با این حال، این بار علی رغم تلاشهایی که می کنند قادر نیستند کلمه را به راحتی و بدون تقلا ادا کنند احتمال ابتلای کودک به لکنت بین سنین 2 تا 4 سالگی بیش از سایر سنین است و بعد از این سن به تدریج تا سن 12 سالگی این احتمال کاهش می یابد مگر اینکه دچار سانحه ی مغزی جدی شده باشد. بنابراین لکنت حقیقتا یک مساله ی مربوط به دوران کودکی است و در بین پسران شایع تر از دختران می باشد.
مقدمه
بی تردید یکی از نعمتهای گرانقدر الهی نعمت کلام است. از جمله نشانه ها و معیارهایی سنجش میزان هوش، مهارت برقراری روابط اجتماعی، اعتماد به نفس، احساس و نگرش، مسئولیت پذیری، قدرت یادگیری استدلال، منطقی انتقال معلومات، اخلاق، ادب و هنر فرد، سخن گفتن و مهارت کلامی اوست. رشد کلامی کودکان در گرو وجود الگوهای اصلی همچون پدر و مادر و شنیدن صحبتهای آنها است. با کودکان به زبان ایشان در حد فهم و ادراک آنان باید سخن گفت، اما شمرده و آرام و صحیح با سلاست و ملاطفت، از تکرار کلام به زبان شکسته باید اجتناب نمود. لکنت زبان هرگز عیب و عار نیست، بدزبانی، غیرحق و ناروا سخن گفتن ننگ و زشت است، لکنت زبانی می توان با تمرین و بهره گیری از تخصص گفتار درماندگان مجرب درمان نمود. اما بد زبانی ( فحش، دروغ) غیبت و تهمت ناروایی را باید با ایمان اخلاص شجاعت اخلاقی و تقویت اراده و اعتماد به نفس اصلاح نمود. ناتوانی کلامی می تواند موجب سرخوردگی و کاهش اعتماد به نفس کودکان شود، مخصوصا زمانی وان راپیر (دهقانی 1369 ص8) معتقد است درمان لکنت اولیه بهتر است از طریق بحث با والدین صورت گیرد و اگر چنانچه لازم است کار درمان مستقیم انجام شود. این کار از طریق ارائه مهارتهای شخصی کودک و مهارتهای گفتاری صورت می گیرد. تحقیقات زیادی درباره نقش والدین و روشهای درمانی ناشی از آن انجام شده است. برای مثال توماس کروکوپر ( خجسته مهر 1373 س 37 ) معتقد اند والدین کودکان لکنتی دانش و اطلاعات اندکی درباره ی لکنت و پیامدهای روانی و اجتماعی بر کودک و بزرگسال لکنتی دارند.
روز اول مهر ماه سال تحصیلی 85-84 بود هنگامی که بچه ها در سر صف بودند آنها را به ترتیب قد شماره گذاری کردم و یکی یکی وارد کلاس شدند و هر کدام سر جای خود نشستند در زنگ اول دانش آموزان به نوبت خود را معرفی کردند تا اینکه نوبت به دانش آموزی به نام سارا رسید. در نگاه اول پی بردم که این دانش آموز احساس خوبی نداشت گویا مشکلی داشت. اضطراب و نگرانی سراسر وجود این دانش آموز را فرا گرفته بود و با وصف اینکه با تعدادی از دانش آموزان آشنایی قبلی داشت با وصف این باز هم از معرفی کردن خود وحشت داشت و و حشت و ترس سارا از این لحاظ بود که مبادا همکلاسی های جدید او را مورد تمسخر قرار دهند. عاقبت پس از اندکی تامل راضی شد که خود را معرفی نماید و به خاطر اینکه دیگران متوجه نقص گفتاریش نشوند سریع نام خود را بر زبان آورد متاسفانه سلیس و روان نبود و بعدها به این نتیجه رسیدم که سارا بیشتر مواقع مخصوصا هنگام پرسش از دروس به طور شفاهی گریان و عاجز بود و مرتب از کلاس بیرون می رفت و این کار باعث به هم زدن نظم و آرامش در کلاس شده بود. فکر اینکه چگونه می توانم سارا را وادار جمع نمایم و به او اعتماد به نفس بدهم تا بتواند در حضور جمع صحبت کند تمام ذهن مرا مشغول ساخته بود. با مطالعاتی که روی رفتار سارا داشتم توانستم دلایل مشکلات وی را چنین بیابم:
1- نقش خانوادگی سارا:
در همان اوایل با سارا به آرامی صحبت کردم و او را به گوشه ای از حیاط مدرسه بردم ولی جواب قانع کننده ای برای من نداشت تا اینکه با مادر سارا خواستم وی اظهار داشت که چند سال گذشته فرزندی (دختر) 4 ساله داشته که بر اثر تب فوت کرده بود واین ماجرا مصادف با 8 سالگی سارا بود و دیدن صحنه ی مرگ خواهر باعث استرس و لکنت زبان در وجود سارا گشته بود.
2- ضربه های روحی در گذشته یا مکان خاص
با توجه به شواهد و مدارک به دست آمده از سارا ، از نظر خانوادگی هیچ مشکلی نداشته و با توجه به اظهارات مادر سارا می توان گفت که سارا دختر عاطفی و احساساتی و حساس می باشد و بر اثر هیجانات روحی و استرس، فشار روانی، دل سردی و نا امیدی از دست دادن خواهرش و دلواپسی، نگرانی دچار اختلال کلامی شده است.
برای اینکه بتوانم در مورد سارا تصمیم به جمع آوری اطلاعاتی از زندگی او پرداختم.
روش گردآوری اطلاعات (1)
1- دوستان، هم کلاسی های سارا ( در این رابطه از چند تا دوست یک سال و سالهای گذشته اطلاعاتی را کسب کردم.)
2- معلمان سالهای گذشته ( اول- دوم- سوم)
3- مدیر دبستان
4- مربی بهداشت (مربی بهداشت طی چندین نامه او را به مشاوره برای گفتار درمانی ارجاع داده بودند)
5- بررسی پیشینه، تحقیق همکاران در مورد لکنت زبان در پژوهشکده معلم که تحت عنوان بررسی مقایسه ای روشهای تقلیل لکنت زبان کودکان در بین دانش آموزان دوره ابتدایی شهرستان ایلام در سال تحصیلی 78-77
6- مشاهده رفتار موجود (خارج از کلاس توسط خودم مخصوصا در زنگهای تفریح و بیرون از مدرسه)
در جلسه شورای معلمان در تاریخ 29/8/84 برگزار شد مورد لکنت زبان سارا را در جلسه مطرح نمودم. مدیر محترمه سارا نسبت در سالهای گذشته از نظر گرفتاری مشکل داشته است و همین مورد باعث افت تحصیلی او شده است.
بعد از اظهار نظر مدیر ، همکار پایه سوم خانم شوهانی اظهار داشتند که سارا از نظر گرفتاری امید می رود تا حد زیادی تغییر نماید. که همین اظهار نظر ایشان مرا در تصمیم خود مبنی بر اصلاح لکنت سارا راسخ تر نمود.
- مربی بهداشت عقیده داشت که باید سارا در کلاسهای گفتار درمانی شرکت نماید و اسن اصلاح در کلاس و مدرسه میسر نمی باشد.
تجزیه و تحلیل داده ها
پس از تجزیه و تحلیل داده ها و بررسی اطلاعات به دست آمده از کلینیک مشاوره ای که سارا را مورد بررسی قرار داده بود. علت همه ناراحتی های روحی و روانی ناشی از مرگ خواهرش به وجود آمده بود از طرف مشاور عنوان شد.
راه حل پیشنهادی برای مشکل
1- مشارکت در کار گروهی- علمی
2- خودداری از تمسخر و یا خرده گیری در رفتار این نوع کودکان
3- تقویت اعتماد به نفس و جلوگیری از قطع صحبت
4- صبر و تحمل در مشاهده ی اعمال و برقراری آرامش در گفتار آن
5- تشکیل جلسات با والدین این دانش آموز
6- آگاهی برنامه ی درمانی و درمانگر با کودک
7- در مقابل آیینه در تنهایی روزی نیم ساعت صحبت کند
لکنت زبان از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است از جمله: تلقین، هیپنوتیزم، خودالقایی، روش جویدن تنفس، روش آرام سازی، خواب درمانی، رفتار درمانی، با جراحی استفاده از شوک الکتریکی و درمان تنبیهی مدرن.
لذا با توجه به جنبه های مختلف لکنت زبان که بیان شد در بین آنها تاثیر تشویق را در این کار قرار دادم تا بتوانم به نتایج مثبتی دست یابم.
ویژگیهای راه پیشنهادی برای تعقیب
تشویق در اصل به معنای شوق افکندن و ترغیب کردن به کار می رود تشویق کردن یعنی شقایق کردن و ترغیب نمودن، به ذوق و شوق آوردن، خواهان آرزومند ساختن. تشویق و ترغیب موثرترین عامل برای اصلاح و تقویت رفتاری یادگیری پایدار است . رشد مطلوب شخصیت بچه ها در گرو مهر و محبت و تشویق به جای مربیان و والدین است. وقتی رفتارهای مطلوب و موفقیت آمیز بچه ها مورد تائید و تشویق قرار می گیرد، نه تنها کمیت این قبیل رفتارها افزایش می یابد و تداوم آن بیشتر می شود بلکه کودکان از احساس خود ارزشمندی و اعتماد به نفس افزونتری برخوردار می گردندتشویق به جا و به موقع ولو با یک نگاه و لبخند، اعتماد به نفس را افزایش داده انرژی روانی او را بیشتر می کند و موجبات شکوفایی و خلاقیت ذهنی وی را فراهم می آورد و تشویق و تقویت رفتار رفتار مثبت کودکان سبب شکل گیری عادات مطلوب در آنان می شود. به عبارت دیگر از آن جا که از طریق رفتارهای تشویق آمیز کلامی و غیر کلامی، مادی و معنوی مستقیم و غیر مستقیم مربی بیش از هر چیز به یک نیاز مهم کودکان یعنی نیاز به محبت ، تعلق و توجه پاسخ داده می شود، ما شاهد بیشترین موثرترین و پایدارترین اثر در رفتار آنان هستیم در حالی که وقتی کودکی راتنبیه می کنیم ، نه تنها به هیچ یک از نیازهای فطری و اساسی او پاسخ نمی دهیم بلکه تعادل حیاتی اش را بر هم زده، او را با تجربه ی ناخوشایندی که همواره از آن گریز دارد مواجه می کنیم ولو اینکه بطور موقت رفتار نامطلوب او را کنترل کرده باشیم. وقتی که معلم به بچه ها محبت می کند، آن گاه که مربی به تلاش بچه ها اهمیت می دهد، زمانی که معلم پیشرفت هر دانش آموز را با خودش مقایسه می کند و وقتی که معلم همواره با چهره ای گشاده و مهربان، از تشویق بیشترین بهره را می گیرد، بچه ها با نگرشی مثبت و خوشایند نسبت به معلم و کلاس ، با بالاترین انگیزه و اشتهای تحصیلی تلاش می کندو بیشترین موفقیت ها را به دست می آورند.
چگونگی اجرای تغییر پیشنهادی
بعد از تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده از وضعیت این دانش آموز برای معالجه آن مدتها ذهن مرا به خود مشغول می کرد که با این دانش آموز چگونه رفتار نمایم تا بتوانم تا حدودی در اختلالات تکلمی آن موثر باشم و بتوانم با آن ارتباط عاطفی برقرار نمایم و تغییراتی در بین این دانش آموز به وجود آورم و با توجه به موارد یاد شده در لکنت زبان و جنبه های مختلف آن مورد های زیر را در این پژوهش انتخاب نمودم چون احساس می کردم با این کارها و شناخت روحیه ی این دانش آموز می توانم اعتماد به نفس وی را بیشتر کنم.
1- تشویق
2- مسئولیت پذیری
3- ارتباط عاطفی با کودکان
برای اینکه حس مسئولیت را در آن تقویت نمایم و بتواند یا اولیای مدرسه رابطه ی کلامی داشته باشد و آن را به عنوان عضوی از جامعه احساس مسئولیت پرورش نمایم وی را به عنوان مبصر در کلاس معرفی کردم و تکالیف دانش آموزان را گروه بندی کرده و بیشترین تکالیف را به این دانش آموز داده تا از این طریق بتوانم از هیجانات روحی و استرس آن بکاهم و بتواند اختلال گفتاریش را کم کند.
انتخاب راه جدید موقتی
1- برای اینکه بتوانم سارا را از نظر روحی و روانی تقویت نمایم تصمیم گرفتم که ارتباط عاطفی با او داشته باشم سارا که در ردیف وسط کلاس بود جدا و در ردیف اول کلاس پیش خودم نشاندم.
2- تصمیم گرفتم ارتباط بیشتر و تنگاتنگی در محیط مدرسه و خارج از مدرسه ( تلفنی با خانواده اش) داشته باشم و او را مورد حمایت خویش قرار دهم.
چگونگی نظارت بر راه حل جدید
در این مرحله تلاش می کنم از همان آغاز کار بر چگونگی پیشرفت کار به طور روزانه نظارت و دقت داشته باشم. این کار موجب می شود ضمن پیشگیری ، پیش بینی هایی انجام شده در صورت لزوم تغییرات لازم را در عمل به وجود آورم.
1- با پیشگیری هایی را که در مورد آن کردم دیدم که از نظر لکنت زبانی تحت تاثیر برخوردها و توصیه های مهم من به سارا قرار گرفته است و دیدم در رفتار و کلامش نسبت به روزها و ماههای قبل تغییراتی به وجود آمده است و نتیجه گرفتم که اگر این کار را ادامه دهم موثر و مفید خواهد شد.
2- از گوشه گیری ، هیجانات روحی و استرس آن کم شده و خود را در حضور جمع نشان می دهد. این شادی و نشاط را در چهره و برخوردها و علاقمندی به کلاس و درس مشاهده نمودم.
3- از همکاران خویش در این مورد سوالاتی پرسیدم که گفتند نسبت به وضعیت قبلی بهتر شده ، از جمله مربی بهداشت که از این وضعیت خیلی راضی بودند.
4- سارا را در فعالیتهای گروهی شرکت دادم و مسئولیتهایی را به او سپردم
5- از تحقیر کردن، توسط دانش آموزان دیگر جلوگیری کردم
6- در فعالیتهای درسی ، سارا را به عنوان سر گروه مورد تشویق قرار دادم.
گردآوری اطلاعات شواهد (2)
در این مرحله از تحقیق با توجه به اظهار نظرهای همکاران و مشاهدات خودم پیدا بود که تغییراتی از نظر لکنت زبانی و درسی بوجود آمده است برای اینکه دقیقا مشخص شود که روشهای به کار گرفته شده موثر بوده یا نه تصمیم گرفتم درباره ی آنچه انجام داده ام اطلاعات عینی و موثقی جمع آوری کنم.
- از مدیر، مربی بهداشت مدرسه در مورد لکنت زبان سارا، از بچه ها مصاحبه ای به عمل آوردم که از وضع آن اظهار رضایت نمودند.
- مدیر: سارا از نظر گفتاری تا حد زیادی پیشرفت نموده است.
- معلم سال گذشته سارا عقیده داشت که در رفتار و گفتار سارا تغییرات چشم گیری حاصل شده است.
ارزشیابی تاثیر اقدام جدید و تعیین اعتبار
در این مرحله پس از اینکه اطلاعات لازم درباره ی چگونگی اجرا و نتایج آن جمع آوری شد و با توجه به نظر همکاران تلاش کردم کمبودهای علمی خود را تا آنجا که توانستیم برطرف کنیم و از آنان خواهش کردم درباره ی کار من و نتایج آن نظراتی را ارائه نمایند و نظرات آنان مثبت و موفقیت آمیز بود.
تصمیم نهایی و نتیجه گیری
اکنون که چند ماه از سال تحصیلی می گذرد با استعانت به خداوند عالم و تلاش و همکاری همه عوامل ذیربط در اجرای طرح نتایج زیر حاصل گردید.
1- سارا پس از 2 سال به راحتی می تواند در کلاس و خارج از کلاس به خوبی صحبت کند.
2- اعتماد به نفس زیادی در سارا بوجود امده و خود را در حضور جمع نشان می دهد
3- هیجانات روحی و روانی، استرس، اضطراب، ترس آن کنترل شد.
4- بهبود درس
5- مهارتهای کلامیش رشد می یافت
امید است این سعی ناقابل در خور توجه همکاران باشد